LZMK

Filmska enciklopedija

ŠPIJUNSKI FILM Filmska traka traži dalje ...

ŠPIJUNSKI FILM, naziv za igr. filmove s radnjom obavještajnoga ili kontraobavještajnog djelovanja odn. špijunaže; kako su toj građi srodna i dr. djelovanja, najčešće subverzivnog karaktera (urote, diverzije i sl.), tj. kako je borba za pribavljanje ili skrivanje , informacijâ tek jedan od elemenata ostvarivanja nekog cilja (polit., voj. i dr.), tematika špijunskih filmova gotovo je uvijek očevidno znatno šira od onoga što nudi njihova osnovna radnja. Š. je zbog toga u žanrovskom smislu teže odrediv, »heterogen«: ne podliježe nekoj definiciji koja bi obuhvatila sve njegove tipove. Filmovi s temom o špijunaži razlikuju se s obzirom na: 1) konvergiranje s dr. žanrovima — onima tradicionalnije ili definiranije poetike (postoje, npr., špijunski thriller, špijunski akcioni film, špijunski pustolovni film, detekcijski špijunski film, špijunska melodrama, špijunski pseudodokumentarni film, špijunski psihobški film, špijunska komedija i dr.), a komponente raznih žanrova u špijunskom se često i prepleću; 2) stvarnosni kontekst (Š. može biti izrazito fikcionalan /npr. filmovi o Jamesu Bondu/, ali i prema stvarnim zbivanjima i osobama /npr. djela o Mati Hari, pukovniku Redlu, Ciceru i dr./); 3) tip junaka (npr. obavještajac, kontraobavještajac, dvostruki agent, neprofesionalac /svjestan ili nesvjestan svoje uloge/); 4) područje špijuniranja (tako, ratni špijunski film /najčešća vrsta/, politički špijunski film odn. polit-thriller /teme: borba za polit. vlast, terorizam, anarhizam i sl./, o priv. i znanstvenoj špijunaži /novija i najrjeđa vrsta/ i dr.); 5) etičku perspektivu (apriorno tretiranje akta špijunaže kao »pozitivnoga« ili »negativnoga«, »moralnoga« ili »nemoralnoga«, i sl.).

Zbog velikoga tematskog opsega i brojnih tipova, pojedine filmove ili grupe filmova kao špijunske određuje u prvom redu aktualni društv. i pov., odnosno recepcijski kontekst (znatno više no u dr. žanrovima). Jedinstvenu komponentu u očekivanjima publike najčešće predstavljaju tajnoviti karakter obavještajnog djelovanja, specifičnost njegova funkcioniranja, njegov u osnovi subverzivni karakter, te njegove dalekosežne posljedice (daleko sudbonosnije za širi društv. krug no, npr., u srodnim krim. filmovima), što je posebno važno u današnjoj »informatičkoj eri«.

Poticaj nastanku špijunskog filma predstavljala su odgovarajuća zbivanja u I svj. ratu (kada neki špijuni čak »ulaze u legendu«), no žanr se počinje razvijati tek 30-ih godina (u zv. razdoblju), jer tek govorna dimenzija omogućuje preciznije ocrtavanje psihologije sudionikâ špijunaže, njihove operative, specifične metodike, te kodova njihova organiziranja i ponašanja. Š. se tada osobito rasprostranjuje u Vel. Britaniji (npr. filmovi Alfreda Hitchcocka, Victora Savillea, Michaela Powella i Carola Reeda); tamošnji pisci najčešće su i najuspjelije adaptirani uopće za ovu vrstu filmova (npr. Joseph Conrad, William Somerset-Maugham,Eric Ambler, Graham Greene, Ian Fleming, John Le Carré, Frederick Forsyth, Len Deighton i dr.). Dalji poticaj predstavlja II svj. rat, kao i polit. situacija nakon njega (npr. filmovi Fritza Langa /jednog od rodonačelnika žanra/, Borisa V. Barneta, Normana Fostera, Henryja Hathawaya, Josepha L. Mankiewicza, Ronalda Neamea i dr.). Nakon kraće stagnacije (u razdoblju smirenja blokovske napetosti potkraj 50-ih godina), Š. se ponovno počinje razvijati poč. 60-ih. Tada ne samo što nastaje najčuvenija serija u žanru, → James Bond, kao i one koje je slijede (o Harryju Palmeru /→ m. caine/ i Mattu Helmu / → d. martin/), već se zbog globalnog značenja obavještajne djelatnosti, kao i eskalacije subverzivne polit. prakse, naglo razvijaju i svi naznačeni tipovi špijunskog filma (npr. djela Michaela Andersona, Johna Frankenheimera, Guya Hamiltona, Johna Hustona, Daniela Petrieja, Martina Ritta, Istvána Szabóa, Freda Zinnemanna i mnogih dr.).

An. Pet.


Citiranje:
ŠPIJUNSKI FILM. Filmska enciklopedija, mrežno izdanje. Leksikografski zavod Miroslav Krleža, 2019. Pristupljeno 16.7.2020. <http://filmska.lzmk.hr/Natuknica.aspx?ID=5076>.

kratice i simboli